2 juli 2026
De geschiedenis van awpg Lumens begint niet met een vanzelfsprekend succesverhaal, maar met een ambitie in een regio waar de voorwaarden voor een Academische Werkplaats Publieke Gezondheid nog nauwelijks aanwezig waren. In deze persoonlijke terugblik beschrijft Barend Middelkoop, destijds coördinator van de Academische Werkplaats en later bijzonder hoogleraar Public Health, hoe door samenwerking, doorzettingsvermogen en visie de basis werd gelegd voor wat nu awpg Lumens is. Onderstaand verhaal publiceren we integraal als persoonlijke bijdrage aan de tijdlijn 20 jaar awpg Lumens.
Het was verre van vanzelfsprekend, een Academische Werkplaats Publieke Gezondheid in de regio Noordelijk Zuid-Holland. Immers, de gedachte achter zo’n werkplaats luidde: laat de publieke gezondheid (lees: GGD’en) profiteren van de academische public health expertise in de regio (lees: van het daar aanwezige Universitair Medisch Centrum). Maar het LUMC bezat in het geheel geen public health expertise. In de jaren tachtig van de vorige eeuw was Frans Doeleman met emeritaat gegaan als hoogleraar Sociale geneeskunde. Het AZL (Academisch Ziekenhuis Leiden zoals het toen nog heette) besloot de leerstoel niet te continueren. Het geld kon beter worden besteed aan een leerstoel Klinische Epidemiologie, waar de vermaarde Jan Vandenbroucke op werd benoemd. Met deze leerstoel zette het AZL zich heel goed op de kaart van de (klinische) epidemiologie. De filosofie werd in die tijd: het LUMC is de faculteit van de buizen en de muizen. Er was dan ook geen aandacht voor het extramurale veld. Rond de eeuwwisseling nam de toenmalige Raad van het Bestuur zelfs het voornemen bekend om de huisartsopleiding af te stoten. Dit stuitte op grote verontwaardiging van de kant van de huisartsen in de regio. Zij dreigden geen patiënten meer te verwijzen naar het LUMC. Waarop het voorgenomen besluit schielijk werd ingetrokken.
Dit was dus de situatie aan het begin van deze eeuw. Natuurlijk was er wél ambivalentie. Zo publiceerde de (inmiddels van samenstelling veranderde) Raad van Bestuur in 2005 een strategisch beleidsplan waarin de public health als speerpunt van het LUMC werd genoemd. Ook werd een afdeling Public Health en EerstelijnsGeneeskunde (PHEG) gecreëerd, waarin de disciplines huisartsgeneeskunde, verpleeghuisgeneeskunde, medische antropologie en sociale geneeskunde werden gebundeld. Het nieuw benoemde afdelingshoofd PHEG was een huisarts met uitgesproken belangstelling voor preventie. Echter, de formatie sociale geneeskunde bestond uit welgeteld 0,8 fte voor het onderwijs in het basiscurriculum (dit was een vacature omdat de betrokken medewerker het LUMC inmiddels gefrustreerd had verlaten). Daarnaast werd 0,4 fte ingehuurd bij TNO Preventie en Gezondheid (voorheen NIPG, thans TNO Innovation for Life) voor de co-schappen sociale geneeskunde. Er was geen onderzoek op het terrein van de public health. Kortom: geen ideaal uitgangspunt voor een Academische Werkplaats Publieke Gezondheid in Leiden.
In 2005 kwam ZonMw met het programma Academische Werkplaatsen Publieke Gezondheid. Samenwerkingsverbanden die zo’n academische werkplaats wilden vormgeven konden subsidie aanvragen voor de infrastructuur en voor onderzoeksprojecten. In Noordelijk Zuid-Holland sloegen het LUMC en de GGD’en Zuid-Holland West, Midden Holland en Den Haag, samen met TNO Preventie en Gezondheid de handen ineen om een aanvraag in te dienen. Geen aanvraag voor de infrastructuur: dat zou de indruk kunnen wekken dat het LUMC probeerde om de vrijwel ontbrekende formatie sociale geneeskunde op een listige manier uit te breiden, met financiën vanuit het ZonMw-programma. Maar er werden wel aanvragen ingediend voor onderzoeksprojecten op de terreinen Jeugdgezondheidszorg, Infectieziektebestrijding en Gezondheidsbevordering. Hiervan werd het project ‘Consultatiebureau voor ouderen’ door ZonMw gehonoreerd. De Academische Werkplaats Public Health Noordelijk Zuid-Holland kon van start.
De Academische Werkplaats Public Health Noordelijk Zuid-Holland kende naast een Stuurgroep drie themagroepen, op de bovengenoemde onderzoeksterreinen. Hiervan verzelfstandigde de themagroep Jeugd zich op den duur tot de Academische Werkplaats Samen. Het onderzoeksterrein van de OGGZ kwam onder de hoede van een gezamenlijke academische werkplaats van de vier grote steden.
Om de geloofwaardigheid van de aanvraag bij ZonMw te vergroten werd tegelijk met het opstellen van die aanvraag een procedure gestart om te komen tot een leerstoel Sociale geneeskunde bij het LUMC. Kenden de GGD’en misschien een geschikte kandidaat? Iemand die én coördinator kon worden van de academische werkplaats én het in zich had om professor te worden? Tja, toevallig was het afdelingshoofd Epidemiologie van de GGD Den Haag een gepromoveerde sociaal-geneeskundige en ook geregistreerd epidemioloog-B. Hij had echter geen academisch profiel. Hij had weinig internationale publicaties en nog nooit een promovendus begeleid. Daarom werd besloten om te proberen een bijzondere leerstoel te creëren.
De coördinator annex mogelijk beoogd bijzonder hoogleraar ging op 1 januari 2006 aan de slag. Aanvankelijk bleef hij nog afdelingshoofd Epidemiologie bij de GGD Den Haag (halftime); en daarnaast werd hij coördinator van de AWPG NZH (eveneens halftime). Maar hij had een eigen agenda. Als sociaal-geneeskundige had hij zich gestoord aan het ontbreken van een leerstoel Sociale geneeskunde in Leiden. Hij probeerde daarom alles op alles te zetten om in ieder geval de leerstoel gerealiseerd te krijgen. Hij werkte zich in in het studentenonderwijs Sociale geneeskunde en leverde, letterlijk vanaf dag één, bijdragen aan dit onderwijs. Eigenlijk een enigszins onmogelijke klus voor één parttime werkend persoon. Gelukkig werd het onderwijs Sociale geneeskunde in de erop volgende jaren sterk uitgebreid, zowel qua formatie als qua inbreng in het curriculum.
De AWPG-coördinator benutte ook buiten het LUMC een kans om zowel de Raad van Bestuur als het Nederlandse Public Health veld te overtuigen dat het menens was in Leiden: hij nam voorjaar 2007 de coördinatie op zich van het jaarlijkse en in die tijd massaal bezochte tweedaagse Nederlands Congres Volksgezondheid.
De Raad van Bestuur begon inderdaad te geloven in een leerstoel public health: er werd naast de beoogde bijzonder hoogleraar een fulltime onderzoeker aangesteld die de opdracht had om promovendi te begeleiden en onderzoeksubsidies aan te vragen.
Al met al: het lukte. Na een procedure van ruim een jaar mocht Jozias van Aartsen, de burgemeester van Den Haag, het benoemingsbesluit ondertekenen voor de bijzonder hoogleraar. Ondergetekende werd -naast coördinator van de AWPG- per 1 maart 2007 bijzonder hoogleraar ‘Public health, in het bijzonder de gezondheid van groepen in achterstandsituaties’. De aanstelling bij het LUMC werd uitgebreid naar 3,5 dag per week, waarvan één dag gefinancierd door de gemeente Den Haag (lees: de GGD) en 2,5 dag door het LUMC, op tijdelijke basis (een bijzondere leerstoel heeft een termijn van vijf jaar met maximaal één verlenging). In 2012 werd de benoeming via de gebruikelijke (laten we zeggen: vrij stevige) procedure met vijf jaar verlengd en in 2017 sluipend opnieuw verlengd tot september 2018 (immers: het tijdstip van pensionering).
Naast zijn hierboven beschreven onderwijstaak had de hoogleraar uiteraard ook een onderzoekstaak. Hij begeleidde een aantal promovendi, waarvan iets meer dan de helft werkzaam was bij een GGD in de regio Noordelijk Zuid-Holland.
Gedurende de 11,5 jaar dat de bijzondere leerstoel bestond bleef het streven dat de opvolger een gewoon hoogleraar zou zijn, op een structurele leerstoel. En ook dat lukte. Vanaf 2019 is Jessica Kiefte hoogleraar Population Health aan het LUMC.
Om kort te gaan: de Academische Werkplaats Public Health Noordelijk Zuid-Holland was bepaald geen doodgeboren kindje. Integendeel: het baarde een leerstoel Sociale geneeskunde in Leiden. En zelf is het inmiddels volwassen als Academische Werkplaats Lumens.
Door Barend Middelkoop
Coördinator Academische Werkplaats Public Health Noordelijk Zuid-Holland 2006-2010
Bijzonder hoogleraar Public health, in het bijzonder de gezondheid van groepen in achterstandsituaties’ 2007-2018
Foto gemaakt bij de officiële opening van de Academische Werkplaats Public Health Noordelijk Zuid-Holland. Het glas wordt geheven door (v.l.n.r.): Simone Buitendijk (TNO P&G), Marion Suijker (wethouder Sociaal Domein Gemeente Gouda), Ferry Breedveld (voorzitter RvB LUMC), Eduard Klasen (decaan en lid RvB LUMC), Frank Pot (directeur onderzoek afdeling Kwaliteit van Leven, TNO), Sjaak de Gouw (directeur GGD Hollands Midden), Pim Assendelft (hoogleraar huisartsgeneeskunde en afdelingshoofd PHEG), Ton van Dijk (directeur GGD Den Haag), Bertie Zwetsloot (hoogleraar Klinische Informatiekunde), Barend Middelkoop (coördinator AWPG NZH) en Rudi Westendorp (hoogleraar Interne geneeskunde – Ouderengeneeskunde).
© 2026 awpg Lumens. Alle rechten voorbehouden / Disclaimer / Privacy / Realisatie: Lemon